Tradisjonsgraut til store og små

september 29, 2019

Tradisjonsgraut til store og små

Volda bygdetun. Foto: Fride Goksøyr

Kvart år sidan 2013 har Høgskulen i Volda våre med på å arrangere Forskingsdagar i regi av Noregs forskingsråd. Over heile landet blir det lagt til rette for gratisarrangement i samarbeid med høgskular, forskingsinstitutt, bibliotek, museum og næringsliv. Dette arrangementet inngår i ein årleg nasjonal festival med eit overordna tema. Årets nasjonale tema er «Miljø». Temaet er valt på bakgrunn av det aukande fokuset på miljø og bærekraft i samfunnet. Under desse forskingsdagane var klassa vår med på å arrangere ein familiedag på Haualeite i Volda, med fokus på matkultur og tradisjonar.

Volda bygdetun

Haualeite er eit koseleg gamalt bygdetun i Volda og inngår som ein del av Sunnmøre Museum. Bygdetunet har kring 20 bygningar, som alle har ein historisk verdi. Eg og Hege fekk utdelt Kornbergstova som base for vår stasjon. I fylgje Sanden (2019) er huset flytta frå garden Kornberg på vestsida av Voldsfjorden, og var bygd tidleg på 1800-talet. Dersom ein vil lese meir om dei ulike husa på Haualeite, kan ein besøke Sunnmøre Museum sine nettsider om Volda Bygdetun og få eit innblikk i husa sine historier (Sanden, 2019).

Volda bygdetun bada i sol. Foto: Fride Goksøyr

Grautens historie

Før sjølve forskingsdagen måtte vi planlegge kva mat vi ville lage, finne oppskrifter og prøve dei ut. Hege og eg valte å lage bygg- og havregrynsgraut. Bakgrunnen for at vi valte å lage desse rettane kjem av at dei er relativt enkle å lage i store mengder, råvarene er rimelege, det er sunt, smakar veldig godt og har i tillegg ein lang tradisjon i Noreg.

I Noreg har vi dyrka korn i omtrent 3-4000 år, men allereie for 20 000 år sidan blei det dyrka korn i områda rundt det som i dag blir kalla den fruktbare halvmånen (Bjørnstad, 2005, s.26). Bjørnstad (2005, s.18) viser vidare til at i Noreg er bygg den viktigaste kornsorten vår, med havre på ein god andreplass. Men sjølv om bygg blir nemnd som den viktigaste kornsorten vår, blir det likevel ikkje særleg mykje brukt direkte i kosthaldet vår. Men meir som kraftfôr til husdyr eller til ølbrygging (Bjørnstad, 2005, s.18). Havren er derimot i fylgje Bjørnstad (2005, s. 19) den mest sunne av alle kornartane, då den er rik på kostfiber, umetta fettsyrer og antioksidantar. Den eignar seg difor ypperleg som ingrediens i graut.

Graut har vore fast inventar i kvardagskosten i Noreg i lang tid. I fylgje Moberg (1889, s.11) har ein kunne tidfesta grauten heilt tilbake til eit stykke ut i den yngre steinalder. Moberg (1889, s. 41) viser vidare til at i tidlegare tider var de byggrauten langt vanlegare enn havre fordi bygg var det kornslaget dei dyrka mest av på austlandet. Før i tida åt heile familien av same fat. Og fram til 1900-talet åt nordmenn graut kvar dag, opp til fleire gongar om dagen. I dag et vi i gjennomsnitt havregraut omtrent to gongar i månaden (Aaby), men for min eigen del et eg havregrynsgraut kvar einaste dag til frukost, med unntak av helgane.

Det låg mykje ære i å koke god graut. Og god graut skulle vere tjukk og mette godt. Graut blei gjerne ete i alle slags lag, både til kvardag og til fest. Kvardagsgrauten var kokt av mjøl, vatn og salt, denne blei kalla både vassgraut eller fattigmannsgraut (Bjørnstad, 2005, s.48). Graut som var for tynn blei kalla velling. Når grauten blei kald skar dei den i bitar og hadde den på skivene til niste. Det er få rettar i Noreg som når opp til grauten historisk sett. Graut er den eldste varme retten vi kjenner til i Noreg. I dag er graut trendy som aldri før. Den tradisjonsrike grauten med smør, kanel og smørauge blir gjerne bytta ut med sunn topping som blåbær, eplebitar, bringebær og jordbær som eit sunnare og meir innbydande alternativ.

I 1864 opplevde folket ein grautstrid i Noreg. Peter Christen Ambjørnsen angreip den norske måten å lage graut på. Han meinte at når husmødrene stampa inn mjølet etter at grauten var kokt, så ville det bidra til å gi grauten klumpar og gjere den vanskeleg å fordøye. Grautstriden varte i fleire år men enda med at begge partar hadde delvis rett (Moberg, 1989, s.22).

Nydeleg utsikt frå kammerset og det haustinspirerte bordet. Foto: Fride Goksøyr.

Gjennomføring

Søndag 22.september vakna eg til blå himmel og nydeleg sol, så eg visste allereie då at dette kom til å bli ein kjekk dag. På førehand måtte vi sjølvsagt førebu maten og lage klar stasjonen vår før dei besøkande kom. Eg hadde vore hjå bestemor mi og funne mykje gamle gjenstandar å pynte med slik at stasjonen vår skulle bli så autentisk som mogleg, og ta dei besøkande med tilbake til «gamle dage». Det var ein del å førebu så vi starta i god tid før dei besøkande kom, og vi fekk grauten på kok så fort vi fekk låst opp dørene på Haualeitet. Vi møtte likevel på ei utfordring, då grauten tok mykje lengre tid å koke enn vi hadde planlagt. Dette gjorde at vi hadde havregrauten klar til dei besøkande kom kl. 13, medan byggrynsgrauten ikkje blei klar før nærmare kl. 15. Vi forsto ikkje heilt kvifor det tok 2 timar i staden for 30-40 minutt å koke opp grauten, men etter å ha sove på det kom vi fram til ei mogleg løysing. Byggryna hadde på førehand blitt lagt i vatn over natta, og hadde difor også utvida seg fordi dei trakk til seg vatnet dei låg i. Det var her vi gjorde ei flause. I staden for å bruke all byggryna som vi hadde målt opp, målte vi opp 6 dl etter at byggryna hadde utvida seg. Noko som gjorde at vi hadde alt for mykje væske og for lite gryn. Men grauten blei heldigvis veldig god etterkvart som væska blei kokt inn i grauten, og grauten tjukna.

Graututstilling. Foto: Fride Goksøyr

I tillegg til at gjestane fekk smake på grauten vi laga hadde vi ei graututstilling med ulike typar graut. Vi valte to overordna tema: Festgraut og Kvardagsgraut. Dei utvalte festgrautane var rjomegraut og risengrynsgraut. Rjomegrauten har tradisjonelt vore sett på som god og feitande festmat. Feitetysdag eller grautatysdag er ein gamal norsk tradisjon der ein skulle feite seg opp med kraftig kost siste dagen før fasta starta («Fastetid og feitetirsdag», u.å.). Risengrynsgrauten var vanleg på 1700-talet, og begynte å gå inn under kategorien festgraut saman med rjomegrauten 1800-talet (Moberg, 1989, s.59). Kvardagsgrauten vi valte å ha fokus på var byggrynsgraut og den framstormande kjøleskapsgrauten. Byggrynsgraut er ein gamal, og god grautvariant som det norske folk åt mykje av allereie under den yngre steinalder og i bronsealderen (Moberg, 1989, s.12). Kjøleskapsgrauten derimot er eit relativt nytt fenomen. Grauten er proppfull av næringsstoff og perfekt i ein travel kvardag. Denne grauten kan lagast både på havre- og bygg, og ein står fritt til å eksperimentere med ingrediensane.

Oppskrift på havre- og byggrynsgraut

Havregraut

^{4 porsjonar}

· 6 dl vatn

· 3 dl lettmjølk

· 3 dl havregryn

· ½ ts salt

Framgangsmåte

1. Bland vatn, mjølk og havregryn i ei gryte og kok opp medan du rører.

2. Senk varmen og la grauten småkoke i ca. 5 minutt, eller til den er passe tjukk.

3. Smak eventuelt til med salt. Server med sukker og kanel, eller varier med frisk frukt og nøtter.

Byggrynsgraut

4 porsjonar

· 3 dl byggryn

· 1 ½ l lettmjølk

· 1 ts salt

Framgangsmåte

1. Legg byggryn i kaldt vatn over natta. Fjern vatnet.

2. Kok opp mjølk, ha i byggryn og la grauten småkoke i 30-40 minutt. Rør av og til slik at det ikkje svir seg. Smak til med salt.

Oppsummering

Desse fire timane på Haualeite gjekk verkeleg i eitt. I løpet av dagen fekk eg besøk av faren min, bestemor på begge sider, og bestefaren min, noko som gjorde dagen ekstra fin. Dei var alle samde om at maten var god og at arrangementet var vellykka. Bestemor mi på 87 hadde fått laga seg både flatbrød og potetkake, og var stolt over at vi sette dei gamle tradisjonane i fokus.

Litt av familia mi samla på Haualeite. Foto: Fride Goksøyr.

Då dagen gjekk mot slutten hadde vi så godt som tømd grautpannene. Vi hald på å pakke saman då ein liten gut kom innom og lurte på om vi hadde noko graut igjen. Vi satt i gong å skrape byggrynspanna, og guten fekk nyte dagens siste porsjon graut i varmen av vedomnen og den stålande haustsola. Om eg skulle arrangementets suksess på ansiktsuttrykka til store og små som var innom denne dagen så trur eg det har vore ein stor slager. Og når vi i tillegg hadde finvêret med oss, så kan vi ikkje seie oss anna enn nøgde.